(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
13.214. अध्यायः 214
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
महेश्वरेण पार्वतींप्रति सदृष्टान्तप्रदर्शनं सर्वैर्विधेर्दुरतिक्रमत्वनिरूपणम्॥ 1 ॥ तता योधधर्मकथनपूर्वकं राज्ञां योधानां च प्राणयज्ञप्रशंसनम्॥ 2 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

महेश्वर उवाच।

श्रूयतां कारणं देवि यथा हि दुरतिक्रमः।
विधिः सर्वेषु भूतेषु मर्तव्ये समुपस्थिते॥ 13-214-1(89722)
आयुःक्षयेणोपहिताः समागम्य वरानने।
कीटाः पतङ्गा बहवः स्थूलाः सूक्ष्माश्च मध्यमाः। 7-214-2dc प्रज्वलत्सु प्रदीपेषु स्वयमेव पतन्ति ते॥ 13-214-2(89723)
बहूनां मृगयूथानां नानावननिषेविणाम्।
यस्तु कालं गतस्तेषां स वै पाशेन बध्यते॥ 13-214-3(89724)
सूनार्थं देवि बद्धानां क्षीणायुर्यो निबध्यते।
अवशो घातकस्याथ हस्तं तदहरेति सः॥ 13-214-4(89725)
यथा पक्षिगणाः क्षिप्रं विस्तीर्णाकाशगामिनः।
क्षीणायुषो निबध्यन्ते शक्ता अपि पलायितुम्॥ 13-214-5(89726)
यथा वारिचरा मीना बहवोऽम्बुजजातयः।
जालं समधिरोहन्ति स्वयमेव विधेर्वशात्॥ 13-214-6(89727)
शल्यकस्य च जिह्वाग्रं स्वयमारुह्य शोभने।
आयुःक्षयेणोपहता निबध्यन्ते सरीसृपाः॥ 13-214-7(89728)
कृषतां कर्षकाणां च नास्ति बुद्धिर्विहिंसने।
अथैषां लाङ्गलाग्राद्यैर्हन्यन्ते जन्तवोऽक्षयाः॥ 13-214-8(89729)
पादाग्रेणैव चैकेन यां हिंसां कुरुते नरः।
मातङ्गोपि न तां कुर्यात्कूरो जन्मशतैरपि॥ 13-214-9(89730)
म्रियन्ते यैर्हि मर्तव्यं न तान्घ्नन्ति कृषीवलाः।
कृषामीति मनस्तस्य नास्ति चिन्ता विहिंसने॥ 13-214-10(89731)
तस्माज्जीवसहस्राणि हत्वाऽपि न स लिप्यते।
विधिना स हतः पूर्वं पश्चात्प्राणि विपद्यते।
एवं सर्वेषु भूतेषु विधिर्हि दुरतिक्रमः॥ 13-214-11(89732)
गतायुषा मुहूर्तं तु न शक्यमुपजीवितुम्।
जीवितव्ये न मर्तव्यं न भूतं न भविष्यति॥ 13-214-12(89733)
शुभाशुभं कर्मफलं न शक्यमतिवर्तितुम्।
तथा ताभिश्च मर्तव्यं मोक्तव्याश्चैव तास्तथा॥ 13-214-13(89734)
रन्तिदेवस्य गावो वै विधेर्हि वशमागताः।
स्वयमायान्ति गावो वै हन्यन्ते यत्र सुन्दरि॥ 13-214-14(89735)
गवां वै हन्यमानानां रुधिरप्रभवा नदी।
चर्मण्वतीति विख्याता खुरशृङ्गास्थिदुर्गमा॥ 13-214-15(89736)
रुधिरं तां नदीं प्राप्य तोयं भवति शोभने।
मेध्यं पुण्यं पवित्रं च गन्धवर्णरसैर्युतम्॥ 13-214-16(89737)
तत्राऽभिषेकं कुर्वन्ति कृतजप्याः कृताह्निकाः।
द्विजा देवगणाश्चापि लोकपाला महेश्वराः॥ 13-214-17(89738)
तस्य राज्ञः सदा सत्रे स्वयमागम्य सुन्दरि।
विधिना पूर्वदृष्टेन तन्मांसमुपकल्पितम्।
मन्त्रवत्प्रतिगृह्णन्ति यतान्यायं यताविधि॥ 13-214-18(89739)
समांसं च सदा ह्यन्नं शतशोऽथ सहस्रशः।
भुञ्जानानां द्विजातीनामस्तमेति दिवाकरः॥ 13-214-19(89740)
गावो यास्तत्र हन्यन्ते राज्ञस्तस्य क्रतूत्तमे।
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु यथान्यायं यथाविधि॥ 13-214-20(89741)
ताश्च स्वर्गं गता गावो रन्तिदेवश्च पार्थिवः।
सदा सत्रविधानेन सिद्धिं प्राप्तो नरोत्तमः॥ 13-214-21(89742)
अथ यस्तु सहायार्थमुक्तः स्यात्पार्थिवैर्नरैः।
भोगानां संविभागेन वस्त्राभरणभूषणैः॥ 13-214-22(89743)
सहभोजनसम्बद्धैः सत्कारैर्विविधैरपि।
सहायकाले सम्प्राप्ते सङ्ग्रामे शस्त्रमुद्धरेत्॥ 13-214-23(89744)
व्यूढानीके यथा सास्त्रं सेनयोरुभयोरपि।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णे पदातिबलसङ्कुले।
चामरच्छत्रशबले ध्वजचर्मायुधोज्ज्वले॥ 13-214-24(89745)
शक्तितोमरकुन्तासिशूलमुद्गरपाणिभिः।
कूटमुद्गरचापेषु मुसुण्ठीजुष्टमुष्टिभिः॥ 13-214-25(89746)
भिण्डिपालगदाचक्रप्रासकर्पटधारिभिः।
नानाप्रहरणैर्योधैः सेनयोरुभयोरपि।
युद्धशौण्डैः प्रगर्जद्भिर्वृषेषु वृषभैरिव॥ 13-214-26(89747)
शङ्खदुन्दुभिनादेन नानातूर्यरवेण च।
हयहेषितशब्देन कुञ्जराणां तु बृंहितैः॥ 13-214-27(89748)
योधानां सिंहनादैश्च घण्टानां शिञ्जितस्वनैः।
दिशश्च विदिशश्चैव समन्ताद्बधिरीकृताः॥ 13-214-28(89749)
ग्रीष्मान्तेष्विव गर्जद्भिर्नभशीव बलाहकैः।
रथनेमिखुरोद्धूतैररुणै रणरेणुभिः।
कपिलाभिरिवाकाशे छाद्यमाने समन्ततः॥ 13-214-29(89750)
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते योधानां तत्र सेनयोः।
तेषां प्रहारक्षतजं रक्तचन्दनसन्निभम्॥ 13-214-30(89751)
तेषामस्राणि गात्रेभ्य स्रवन्ते रणमूर्धनि।
पलाशाशोकपुष्पाणां जङ्गमा इव राशयः॥ 13-214-31(89752)
रणे समभिवर्तन्त उद्यतायुधपाणयः।
शोभमाना रणे शूरा आह्वयन्तः परस्परम्॥ 13-214-32(89753)
हन्यमानेष्वभिघ्नत्सु शूरेषु रणसङ्कटे।
पृष्ठं दत्त्वा च ये तत्र नायकस्य नराधमाः॥ 13-214-33(89754)
अनाहता निवर्तन्ते नायके चाप्यनीप्सति।
ते दुष्कृतं प्रपद्यन्ते नायकस्याखिलं नराः।
यच्चास्ति सुकृतं तेषां युज्यते तेन नायकः॥ 13-214-34(89755)
अहिंसा परमो धर्म इति येऽपि नरा विदुः।
सङ्ग्रामेषु न युध्यन्ते भृत्याश्चैवानुरूपतः।
नरकं यान्ति ते घोरं भर्तृपिण्डापहारिणइः॥ 13-214-35(89756)
यस्तु प्राणान्परित्यज्य प्रविशेदुद्यतायुधः।
सङ्ग्राममग्निप्रतिमं पतह्ग इव निर्भयः।
स्वर्गमाविशते प्रेत्य ज्ञात्वा योधस्य निश्चयम्॥ 13-214-36(89757)
आविष्टश्चैव सत्त्वेन सघृणो जायते नरः।
प्रहारैर्नन्दयेद्देवि सत्वेनाधिष्ठितो हि सः।
प्रहारव्यथितश्चैव न वैक्लब्यमुपैति सः॥ 13-214-37(89758)
यस्तु स्वं नायकं रक्षेदतिघोरे रणाङ्कणे।
तापयन्नरिसैन्यानि सिंहो मृगगणानिव।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यो रणाजिरे॥ 13-214-38(89759)
निर्दयो यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरन्नुद्यतायुधः।
यजते स तु पूतात्मा सङ्ग्रामेण महाक्रतुम्॥ 13-214-39(89760)
चर्म कृष्णाजिनं तस्य दन्तकाष्ठं धनुः स्मृतम्।
रथो वेदिर्ध्वजो यूपः कुशाश्च रथरश्मयः॥ 13-214-40(89761)
मानो दर्पस्त्वहङ्कारस्त्रयस्त्रेताग्नयः स्मृताः।
प्रमोदस्च स्रुवस्तस्य उपाध्यायो हि सारथिः॥ 13-214-41(89762)
स्रुग्भाण्डं चापि यत्किञ्चिद्यज्ञोपकरणानि च।
आयुधान्यस्य तत्सर्वं समिधः सायकाः स्मृताः॥ 13-214-42(89763)
स्वेदस्रवश्च गात्रेभ्यः क्षौद्रं तस्य यशस्विनः।
पुरोडाशा नृशीर्षाणि रुधिरं चाहुतिः स्मृता।
तूणाश्चैव चरुर्ज्ञेया वसोर्धारा वसाः स्मृताः॥ 13-214-43(89764)
क्रव्यादा भूतसङ्घाश्च तस्मिन्यज्ञे द्विजतयः।
तेषां भक्षान्नपानानि हता नृगजवाजिनः।
भुञ्जते ते यथाकामं यता यज्ञे किमिच्छति॥ 13-214-44(89765)
निहतानां तु योधानां वस्त्राभरणभूषणम्।
हिरण्यं च सुवर्णं च यद्वै यज्ञस्य दक्षिणा॥ 13-214-45(89766)
यस्तत्र हन्यते देवि गजस्कन्धगतो नरः।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति रणेष्वभिमुखो हतः॥ 13-214-46(89767)
रथमध्यगतो वाऽपि हयपृष्ठगतोपि वा।
हन्यते यस्तु सङ्ग्रामे शक्रलोके महीयते॥ 13-214-47(89768)
स्वर्गे हताः प्रपूज्यते हन्ता त्वत्रैव पूज्यते।
द्वावेतौ सुखमेधेते हन्ता यश्चैव हन्यते॥ 13-214-48(89769)
तस्मात्सङ्ग्राममासाद्य प्रहर्तव्यमभीतवत्॥ 13-214-49(89770)
निर्भयो यस्तु सङ्ग्रामे यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरेदुद्यतायुधः।
यथा नदीसहस्राणि प्रविष्टानि महोदधिम्॥ 13-214-50(89771)
तथा सर्वे न सन्देहो धर्मा धर्मभृतांवरम्।
प्रविष्टा राजधर्मेण आचारविनयस्तथा॥ 13-214-51(89772)
वेदोक्ताश्चैव ये धर्माः पाषण्डेषु च कीर्तिताः।
तथैव मानुषा धर्मा धर्माश्चान्ये तथेतरे॥ 13-214-52(89773)
देशजातिकुलानां च ग्रामधर्मास्तथैव च।
ये धर्माः पार्वतीयेषु ये धर्माः पत्तनादिषु।
तेषां पूर्वप्रवृत्तानां कर्तव्यं परिरक्षणम्॥ 13-214-53(89774)
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यः पार्थिवेन विशेषतः॥ 13-214-54(89775)
प्रजाः पालयते यत्र धर्मेण वसुधाधिपः।
षट्कर्मनिरता विप्राः पूज्यन्ते पितृदेवताः॥ 13-214-55(89776)
नैव तस्मिन्ननावृष्टिर्न रोगा नाप्युपद्रवाः।
धर्मशीलाः प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरते नृपे॥ 13-214-56(89777)
एष्टव्यः सततं देवि युक्ताचारो नराधिपः।
छिद्रज्ञश्चैव शत्रूणामप्रमत्तः प्रतापवान्॥ 13-214-57(89778)
शूद्राः पृथिव्यां बहवो राज्ञां बहुविनाशकाः।
तस्मात्प्रमादं सुश्रोणि न कुर्यात्पण्डितो नृपः॥ 13-214-58(89779)
तेषु मित्रेषु त्यक्तेषु तथा मर्त्येषु हस्तिषु।
विस्रम्भो नोपगन्तव्यः स्नानपानेषु नित्यशः॥ 13-214-59(89780)
राज्ञो वल्लभतामेति कुलं भावयते स्वकम्।
यस्तु राष्ट्रहितार्थाय गोब्राह्मणकृते तथा।
बन्दीग्रहाय मित्रार्थे प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान्॥ 13-214-60(89781)
सर्वकामदुघां धेनुं धरणीं लोकधारिणीम्।
समुद्रान्तां वरारोहे सशैलवनकाननाम्॥ 13-214-61(89782)
दद्याद्देवि द्विजातिभ्यो वसुपूर्णां वसुन्धराम्।
न तत्समं वरारोहे प्राणत्यागी विशिष्यते॥ 13-214-62(89783)
सहस्रमपि यज्ञानां यजते च यतर्द्धिमान्।
यज्ञैस्तस्य किमाश्चर्यं प्राणत्यागः सुदुष्करः॥ 13-214-63(89784)
तस्मात्सर्वेषु यज्ञेषु प्राणयज्ञो विशिष्यते।
एवं सङ्ग्रामयज्ञास्ते यथार्थं समुदाहृताः॥ ॥ 13-214-64(89785)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ 214 ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.